CUP-syndroom: kanker met onbekende primaire tumor

Veel mensen lopen maanden rond met vage klachten voordat er één schokkend woord in hun dossier verschijnt: CUP, kanker met een onbekende primaire tumor.

Kanker begint meestal met één zichtbare tumor. Bij het CUP-syndroom vinden artsen alleen de uitzaaiingen, verspreid als aanwijzingen, terwijl de oorspronkelijke tumor verborgen blijft. Dat mysterie bepaalt de diagnose, de behandeling en de emotionele achtbaan die patiënten doormaken.

Wat artsen bedoelen met “kanker met een onbekende primaire tumor”

Het CUP-syndroom beschrijft een groep kankers waarbij er duidelijk uitzaaiingen aanwezig zijn, maar de oorspronkelijke tumor ondanks uitgebreid onderzoek niet gevonden wordt. Wereldwijd gaat het bij CUP naar schatting om 2 tot 5 procent van alle kankerdiagnoses. Alleen al in Duitsland krijgen ongeveer 10.500 mensen deze diagnose per jaar; zeldzaam, maar niet uitzonderlijk.

In een typisch kanker-verhaal ontstaat eerst een primaire tumor. Na verloop van tijd breken losse cellen af, verspreiden zich via bloed- of lymfevaten en nestelen zich elders, waar ze uitzaaiingen vormen. Bij CUP wordt geneeskunde een detectiveverhaal dat omgekeerd is: de “plaats delict” is duidelijk, maar de hoofdschuldige blijft uit beeld.

Het CUP-syndroom is in wezen uitgezaaide kanker waarbij artsen, zelfs na moderne scans en testen, niet kunnen vaststellen waar het begonnen is.

Specialisten discussiëren nog altijd waarom sommige primaire tumoren nooit zichtbaar worden. In onderzoekscentra circuleren meerdere theorieën:

• De primaire tumor blijft heel klein, geeft geen klachten en zit in moeilijk te beoordelen weefsel.
• Het immuunsysteem kan de oorspronkelijke tumor vernietigd of doen krimpen hebben, terwijl uitzaaiingen bleven doorgroeien.
• De tumoreigenschappen kunnen vroege verspreiding bevorderen, waardoor uitzaaiingen verschijnen vóór de primaire tumor groot genoeg is om te detecteren.

Waarom de diagnose vaak laat komt

Per definitie wordt CUP pas zichtbaar wanneer er al uitzaaiingen aanwezig zijn. Dat betekent meestal dat de ziekte bij diagnose al gevorderd is. De eerste waarschuwingssignalen wijzen niet naar één orgaan, maar naar algemene kanker-gerelateerde klachten die veel mensen toeschrijven aan stress, leeftijd of een infectie.

Typische waarschuwingssignalen waar artsen op letten

De klachten verschillen afhankelijk van waar de uitzaaiingen zitten, maar bepaalde alarmsignalen komen in CUP-dossiers telkens terug.

Vergrote, harde lymfeklieren

Kankercellen reizen vaak via het lymfestelsel. Als ze in lymfeklieren terechtkomen, kunnen die groter worden en stevig aanvoelen onder de huid. In tegenstelling tot de gevoelige, beweeglijke knobbels bij infecties voelen kwaadaardige klieren vaak:

• hard of “houtachtig”
• vastzittend aan het omliggende weefsel
• pijnloos, ook als ze duidelijk gezwollen zijn

Veelvoorkomende plekken zijn de hals, oksels en liezen. Omdat gezwollen klieren meestal onschuldig zijn, negeren veel mensen ze wekenlang. Bij CUP kunnen ze een van de eerste zichtbare hints zijn.

Voelbare knobbels en onverklaarde zwellingen

Uitzaaiingen zelf kunnen merkbare knobbels vormen in zacht weefsel of net onder de huid. Sommige patiënten voelen een harde zwelling in de buik, borstwand, schouderregio of het bekken. Anderen merken een bobbel op die langzaam de lichaamscontour verandert.

Elke nieuwe, aanhoudende knobbel die na enkele weken niet verdwijnt, moet nagekeken worden, zeker als hij ongewoon hard aanvoelt of vastzit.

Toenemende buikomvang en vochtophoping

Veel CUP-gevallen betreffen uitzaaiingen in de lever, het buikvlies (peritoneum) of nabijgelegen lymfeklieren. Tumorhaarden kunnen daar de normale vochtafvoer blokkeren en ontsteking uitlokken. Daardoor kan vocht zich ophopen in de buikholte: ascites.

Mensen beschrijven vaak:

• een snel toenemende taille zonder meer te eten
• een gespannen, strakke of “ballonachtige” buik
• drukgevoel, een opgeblazen gevoel of snel vol zitten na kleine maaltijden

Dit beeld wordt makkelijk verward met gewichtstoename, prikkelbare darm, voedselintoleranties of hormonale veranderingen, wat de diagnose opnieuw kan vertragen.

Kortademigheid en klachten op de borst

Als uitzaaiingen de longen of het longvlies (pleura) bereiken, kan ademen moeilijk worden. Een andere route is pleuravocht: vocht dat zich ophoopt in de borstholte en de longen samendrukt.

Typische signalen:

• kortademigheid bij inspanning, soms zelfs in rust
• ongemak op de borst of een doffe pijn
• droge, aanhoudende hoest zonder duidelijke infectie

Deze klachten brengen patiënten vaak naar de spoedgevallendienst, waar een röntgenfoto of CT-scan vocht of tumorknobbeltjes toont. Pas dan begint de zoektocht naar de kankerbron.

Pijn in botten, borst of buik

Uitzaaiingen kunnen zenuwen prikkelen, orgaankapsels oprekken of botstructuur verzwakken. Dat geeft heel verschillende pijnpatronen:

• diepe rugpijn door uitzaaiingen in de wervelkolom
• zeurende rib- of heuppijn die verergert bij bewegen
• constante druk in de bovenbuik door een vergrote lever

Botuitzaaiingen verdienen extra aandacht. Ze kunnen breuken veroorzaken na een klein trauma, of zelfs zonder duidelijk ongeval. Bij een oudere volwassene kan een plots gebroken heup of wervel soms het eerste zichtbare teken van CUP zijn.

Vermoeidheid, uitputting en gewichtsverlies

Naast lokale symptomen verstoort CUP, net als andere gevorderde kankers, het hele metabolisme. Tumorcellen verbruiken veel energie, terwijl ontstekingsstoffen veranderen hoe het lichaam vetten, suikers en eiwitten verwerkt.

Veel patiënten beschrijven een soort moeheid die ze nooit eerder voelden: slapen verfrist niet, en eenvoudige taken worden uitputtend.

Veelvoorkomende algemene tekenen:

• diepe, aanhoudende vermoeidheid zonder duidelijke oorzaak
• minder functioneren op het werk of in het dagelijks leven
• onbedoeld gewichtsverlies over weken of maanden
• minder eetlust, soms gecombineerd met misselijkheid

Artsen noemen de combinatie van gewichtsverlies, spierafbraak en zwakte “kankercachexie”. Het kan bij veel gevorderde kankers voorkomen en is bij CUP vaak al aanwezig op het moment van diagnose.

Hoe clinici jagen op de ontbrekende primaire tumor

Zodra uitzaaiingen bevestigd zijn op beeldvorming of via een biopsie, wordt de centrale vraag: waar is dit begonnen? Het antwoord kan de behandelingsopties, overlevingsstatistieken en toegang tot specifieke medicijnen sterk beïnvloeden.

Stap	Typische hulpmiddelen	Doel
Eerste beoordeling	Ziektegeschiedenis, lichamelijk onderzoek, basaal bloedonderzoek	Zoeken naar aanwijzingen uit klachten, risicofactoren en algemene gezondheid
Beeldvorming	CT, MRI, echografie, soms PET-CT	Alle zichtbare tumorhaarden in kaart brengen en speuren naar een mogelijke primaire tumor
Biopsie	Weefselafname van een uitzaaiing	Kwaadaardigheid bevestigen en het tumortype onder de microscoop bepalen
Pathologisch vervolgonderzoek	Immunohistochemie, moleculaire testen	Waarschijnlijke oorsprong vernauwen op basis van celmarkers en genpatronen

In sommige gevallen wijst dit speurwerk sterk naar een specifieke bron, zoals borst, long of dikke darm, ook als er geen zichtbare primaire tumor wordt gevonden. Die patiënten kunnen dan een behandeling krijgen die lijkt op die voor gevorderde kanker van dat type. In andere gevallen blijft de kanker niet goed te classificeren, en kiezen oncologen voor bredere chemotherapie of gerichte behandelingen op basis van moleculaire profilering.

Leven met een diagnose die meer vragen oproept dan antwoorden

Het CUP-syndroom brengt een andere psychologische belasting dan veel andere kankers. Patiënten vragen vaak: “Waar zit het? Waarom kan niemand het zien? Heeft mijn lichaam het op een of andere manier verborgen?” Familieleden worstelen met de onzekerheid rond risico, screening en erfelijkheid.

Het ontbreken van een duidelijke oorsprong kan voelen alsof de rode draad van de ziekte wegvalt, zowel voor wie getroffen is als voor de artsen.

Ondersteunende zorg wordt even relevant als chemo- of radiotherapie. Pijnbestrijding, voedingsadvies, kinesitherapie/fysiotherapie en psychologische ondersteuning helpen om zelfstandigheid en levenskwaliteit te behouden. Palliatieve teams sluiten vaak vroeg aan, niet alleen aan het levenseinde, om symptomen te behandelen en complexe behandelbeslissingen te helpen coördineren.

Waarom CUP-onderzoek ook buiten deze zeldzame diagnose belangrijk is

Het CUP-syndroom staat op het kruispunt van meerdere hete thema’s in kankeronderzoek: liquid biopsies, immuunsurveillance, vroege uitzaaiing en tumorevolutie. Wetenschappers hopen dat begrijpen waarom sommige primaire tumoren verdwijnen, of nooit duidelijk zichtbaar worden, kan onthullen hoe het immuunsysteem soms de bovenhand haalt.

Nieuwere studies richten zich op het analyseren van tumor-DNA-fragmenten die in de bloedbaan circuleren. Zulke tests kunnen in de toekomst helpen om het weefsel van oorsprong te bepalen of behandelbare mutaties te vinden, zelfs wanneer scans geen primaire massa tonen. Deze benaderingen zijn nog in ontwikkeling, maar kunnen veranderen hoe artsen CUP classificeren en behandelen.

Voor lezers die medische vaktaal proberen te begrijpen, staat één kernconcept centraal bij CUP: “uitzaaiing” betekent simpelweg een kankergezwel dat zich verspreid heeft van de plek waar het begon. De ICD-code die vaak bij CUP hoort, C80, staat voor “kwaadaardige nieuwvorming, zonder specificatie van de locatie” - een technisch label dat de onbeantwoorde vraag weerspiegelt, eerder dan de biologie van de tumor zelf.

Wie aanhoudende, onverklaarde symptomen heeft zoals harde lymfeklieren, ongewone vermagering, kortademigheid of constante vermoeidheid, doet er goed aan een arts te raadplegen - niet omdat CUP waarschijnlijk is, maar omdat zulke patronen bij veel aandoeningen passen waarbij vroege diagnose helpt. De echte les van CUP is niet angst voor een zeldzaam label, maar aandacht voor de stillere alarmbellen van het lichaam en de waarde van tijdig handelen.